Nếu bạn bán hàng cho người khác để hưởng hoa hồng và không lúc nào sở hữu hàng, việc của bạn thuộc 4610 (Đại lý, môi giới, đấu giá hàng hóa), cấp năm 46101 (Đại lý bán hàng hóa), và doanh thu của bạn là tiền hoa hồng. Nếu bạn mua hàng về rồi tự bán, dù hợp đồng gọi là "đại lý cấp 1", đó là bán buôn hoặc bán lẻ theo loại hàng, và doanh thu là toàn bộ tiền bán.
Chữ "đại lý" trong đời sống kinh doanh dùng rất rộng, còn Hệ thống ngành kinh tế Việt Nam dùng nó rất hẹp. Lệch nghĩa này kéo theo lệch cả mã ngành lẫn cách tính doanh thu. Bài này chỉ ra cách nhận biết qua hợp đồng, những ngoại lệ Phụ lục II đã tách riêng (xăng dầu, ô tô, bảo hiểm, bất động sản) và điều Nghị định 68/2026/NĐ-CP nói về doanh thu đại lý của hộ kinh doanh.
Đại lý trong Hệ thống ngành kinh tế nghĩa là gì
Phụ lục II Quyết định 36/2025/QĐ-TTg mô tả nhóm 4610 là hoạt động trung gian, tạo điều kiện cho giao dịch giữa người bán và người mua để thu phí hoặc hoa hồng mà không cung cấp hoặc sở hữu hàng hoá. Cấp năm 46101 (Đại lý bán hàng hóa) gồm hoạt động đại lý bán hàng hưởng hoa hồng, thực hiện theo uỷ quyền hoặc nhân danh bên giao đại lý, về các loại hàng hoá mà đại lý không sở hữu tại bất kỳ thời điểm nào.
Phần loại trừ quan trọng hơn phần "gồm". Bán buôn qua tài khoản của mình, và hoạt động của các đại lý hoa hồng có sở hữu hàng hoá, kể cả khi thay mặt bên thứ ba, đều được đưa sang các nhóm từ 4620 đến 4690, tức bán buôn chuyên doanh theo loại hàng. Ngoài ra, dịch vụ trung gian bán lẻ chuyển sang 47900, đại lý bảo hiểm sang 66220 (Hoạt động của đại lý và môi giới bảo hiểm), trung gian bất động sản sang 68210.
Cùng nhóm 4610 còn có 46102 (Môi giới mua bán hàng hóa), nơi thương nhân làm trung gian cho các bên mua bán, và 46103 (Đấu giá hàng hóa). Điểm chung của cả ba: thu nhập của bạn là phí hoặc hoa hồng, không phải chênh lệch giá mua bán.
Nhận ra mình là ai qua hợp đồng
Bảng dưới đặt các kiểu hợp đồng hay gặp cạnh mã và loại doanh thu. Mã, tên lấy từ Quyết định 36/2025/QĐ-TTg.
| Kiểu hợp đồng | Ai sở hữu hàng | Mã | Doanh thu của bạn |
|---|---|---|---|
| Nhận hàng gửi bán, bán theo giá bên giao quy định, hưởng hoa hồng | Bên giao đại lý | 46101 Đại lý bán hàng hóa | Tiền hoa hồng |
| Giới thiệu người mua cho người bán, nhận phí khi giao dịch thành | Người bán | 46102 Môi giới mua bán hàng hóa | Phí môi giới |
| Mua hàng của hãng theo chính sách "đại lý cấp 1", tự định giá bán cho cửa hàng | Bạn | Mã bán buôn theo loại hàng, ví dụ 4632 Bán buôn thực phẩm | Toàn bộ tiền bán |
| Mua hàng về bán cho người tiêu dùng tại cửa hàng | Bạn | Mã bán lẻ theo loại hàng, ví dụ 4722 Bán lẻ thực phẩm | Toàn bộ tiền bán |
| Nhận đặt hàng, giao nhận cho người bán lẻ, lấy phí, không sở hữu hàng | Người bán | 4790 Hoạt động dịch vụ trung gian bán lẻ | Phí dịch vụ |
Ba câu hỏi giúp bạn phân định nhanh: hàng tồn không bán được thì ai chịu; giá bán cho người mua cuối do ai quyết; hoá đơn bán hàng cho người mua do ai lập với toàn bộ giá trị. Nếu cả ba câu đều trả lời "bạn", bạn đang bán hàng của mình, tên hợp đồng là gì cũng vậy.
Doanh thu tính thuế: hoa hồng hay toàn bộ tiền hàng
Với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh, khoản 2 Điều 5 Nghị định 68/2026/NĐ-CP (đã sửa bởi Nghị định 141/2026/NĐ-CP ở các mốc doanh thu) quy định cụ thể hai đầu của quan hệ đại lý. Điểm c: trường hợp giao hàng hoá cho các đại lý, doanh thu là tổng số tiền bán hàng hoá. Điểm d: trường hợp nhận làm đại lý bán hàng đúng giá quy định của bên giao đại lý, doanh thu là tiền hoa hồng được hưởng theo hợp đồng đại lý.
Nghĩa là cùng một lô hàng, bên giao đại lý ghi doanh thu bằng giá bán, còn bên nhận đại lý bán đúng giá chỉ ghi phần hoa hồng. Nếu bạn là đại lý nhưng lại ghi toàn bộ tiền hàng làm doanh thu của mình, bạn tự làm doanh thu phình lên, có thể vượt các mốc doanh thu trong quy định thuế hộ kinh doanh. Ngược lại, nếu thực chất bạn mua đứt bán đoạn mà chỉ ghi phần chênh lệch như "hoa hồng", doanh thu bị khai thiếu.
Khoản 7 Điều 8 cùng nghị định còn giao cho tổ chức ký hợp đồng với hộ, cá nhân làm đại lý bán đúng giá đối với một số lĩnh vực (bảo hiểm, bán hàng đa cấp và lĩnh vực khác được liệt kê) trách nhiệm khai thuế thay, nộp thuế thay khi chi trả thu nhập. Với doanh nghiệp làm đại lý, cách ghi nhận doanh thu và thuế giá trị gia tăng của hoa hồng theo pháp luật thuế và kế toán dành cho doanh nghiệp; hỏi người làm kế toán dựa trên hợp đồng cụ thể.
Bốn chỗ Phụ lục II đã tách riêng, dễ ghi nhầm vào 4610
Trạm xăng bán theo uỷ thác. Nhóm 47300 (Bán lẻ nhiên liệu động cơ) gồm hoạt động của các trạm xăng, kể cả bán nhiên liệu theo uỷ thác; Phụ lục II còn loại trừ trạm xăng bán lẻ có hoa hồng ra khỏi 4790. Cửa hàng xăng dầu "làm đại lý" vẫn ghi 4730, và "Kinh doanh xăng dầu" là ngành có điều kiện trong danh mục đang áp dụng.
Đại lý bán lẻ ô tô. Phụ lục II đưa hoạt động của các đại lý bán lẻ ô tô vào 47900 (Hoạt động dịch vụ trung gian bán lẻ). Showroom mua xe về bán lại thì là bán lẻ ô tô, mã 4781 (Bán lẻ ô tô và xe có động cơ khác) theo bản 2025.
Đại lý bảo hiểm. Không thuộc 4610 mà thuộc 66220 (Hoạt động của đại lý và môi giới bảo hiểm).
Môi giới nhà đất. Không thuộc 46102 mà thuộc 68210 (Dịch vụ trung gian cho hoạt động bất động sản).
Tình huống: chị Q và hai hợp đồng với cùng một nhà phân phối
Chị Q (giả định) có cửa hàng thực phẩm. Nhà phân phối sữa đưa ra hai lựa chọn. Lựa chọn một: gửi hàng ở cửa hàng chị, chị bán đúng giá niêm yết của nhà phân phối, cuối tháng đối chiếu, hàng không bán được trả lại, chị hưởng hoa hồng trên số đã bán. Lựa chọn hai: chị mua đứt từng lô với giá chiết khấu, tự bán, hàng hết hạn chị chịu.
Lựa chọn một là đại lý bán hàng hưởng hoa hồng: hoạt động thuộc 46101, doanh thu của chị từ lô sữa là tiền hoa hồng, còn bên phân phối ghi doanh thu là tổng tiền bán. Lựa chọn hai là bán lẻ thực phẩm của chính chị, mã 4722 (Bán lẻ thực phẩm), doanh thu là toàn bộ tiền bán sữa. Nếu chị là hộ kinh doanh đã đăng ký ngành chính 4722 và chọn lựa chọn một, nên ghi thêm hoạt động đại lý bán hàng hưởng hoa hồng trên giấy đăng ký, tách sổ hàng gửi bán khỏi sổ hàng của mình.
Hai lựa chọn khác nhau ở rủi ro hàng tồn, ở vốn bỏ ra, và ở con số doanh thu ghi trong sổ. Khi tính toán lợi nhuận để chọn, chị nên đặt cả ba yếu tố cạnh nhau thay vì chỉ so mức hoa hồng với mức chiết khấu.
Ghi ngành đại lý trên giấy đăng ký cho rõ
Khoản 6 Điều 7 Nghị định 168/2025/NĐ-CP cho doanh nghiệp chọn một mã cấp bốn rồi ghi chi tiết bên dưới, miễn phần chi tiết phù hợp với mã đã chọn. Với đại lý, ghi chi tiết theo loại hàng giúp người đọc hiểu ngay bạn làm đại lý cho cái gì, ví dụ dưới mã 4610: "Đại lý bán hàng hoá: sữa và sản phẩm từ sữa" hoặc "Môi giới mua bán nông sản". Ghi trống trơn "đại lý, môi giới" thì đúng mã nhưng không nói được gì.
Nếu hàng thuộc ngành có điều kiện, khoản 3 và khoản 7 cùng điều yêu cầu ghi theo tên ngành trong văn bản chuyên ngành; đừng dùng chữ "đại lý" để lách sang một mã không có điều kiện. Ví dụ cửa hàng xăng nhận bán theo uỷ thác vẫn ghi ngành kinh doanh xăng dầu theo văn bản chuyên ngành, dưới mã 4730.
Hộ kinh doanh chỉ phải ghi mã cho ngành chính theo khoản 2 Điều 89. Nếu đại lý chỉ là việc phụ bên cạnh cửa hàng của mình, ghi bằng lời như "Làm đại lý bán sữa hưởng hoa hồng" là đủ, miễn cơ quan đăng ký kinh doanh cấp xã ghi nhận. Ghi rõ hai hoạt động cũng là lời nhắc cho chính bạn rằng hàng gửi bán và hàng của mình phải nằm ở hai cuốn sổ khác nhau.
Câu nên hỏi trước khi ký hợp đồng đại lý
Mang dự thảo hợp đồng đi hỏi, đừng hỏi bằng lời mô tả chung:
- Hỏi bên giao đại lý: quyền sở hữu hàng chuyển cho bạn lúc nào, hay không bao giờ chuyển; hàng không bán được xử lý ra sao.
- Hỏi kế toán: với hợp đồng này, doanh thu của bạn là hoa hồng hay toàn bộ tiền bán; hoá đơn do ai lập cho người mua cuối.
- Hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh: hoạt động nên ghi 4610 hay mã bán buôn, bán lẻ theo loại hàng.
- Hỏi cơ quan thuế quản lý: nếu bạn là hộ kinh doanh, ai khai thuế phần hoa hồng; có thuộc trường hợp tổ chức khai thay không.
- Nếu hàng thuộc ngành có điều kiện (xăng dầu, sản phẩm thuốc lá trong danh mục đang áp dụng): làm đại lý có cần giấy phép hay xác nhận riêng không.
Câu trả lời của bốn bên phải chỉ về cùng một bản chất. Nếu hợp đồng nói "đại lý" mà kế toán bảo đây là mua bán, hãy làm rõ trước khi ký, vì sửa hợp đồng dễ hơn sửa sổ sách và đăng ký về sau.
Câu hỏi thường gặp
Làm đại lý bán hàng hưởng hoa hồng thì đăng ký mã ngành nào?
Mã 4610 (Đại lý, môi giới, đấu giá hàng hóa), cấp năm 46101 (Đại lý bán hàng hóa), nếu bạn không sở hữu hàng tại bất kỳ thời điểm nào. Có sở hữu hàng thì Phụ lục II đưa sang các nhóm bán buôn 4620 đến 4690.
Đại lý cấp 1 của hãng có phải là mã 4610 không?
Thường là không, vì đại lý cấp 1 hay mua đứt hàng rồi tự bán. Khi bạn sở hữu hàng, hoạt động là bán buôn hoặc bán lẻ theo loại hàng. Xem hợp đồng: ai chịu hàng tồn, ai định giá, ai lập hoá đơn toàn bộ giá trị.
Doanh thu của hộ kinh doanh làm đại lý bán đúng giá là gì?
Theo điểm d khoản 2 Điều 5 Nghị định 68/2026/NĐ-CP, doanh thu là tiền hoa hồng được hưởng theo hợp đồng đại lý. Bên giao hàng cho đại lý thì doanh thu là tổng số tiền bán hàng hoá theo điểm c.
Cửa hàng xăng làm đại lý cho công ty xăng dầu dùng mã nào?
Mã 4730 (Bán lẻ nhiên liệu động cơ). Phụ lục II đưa hoạt động của trạm xăng, kể cả bán nhiên liệu theo uỷ thác, vào nhóm này. Kinh doanh xăng dầu là ngành có điều kiện trong danh mục đang áp dụng.
Môi giới bán nhà, đất có dùng mã 4610 không?
Không. Mã 4610 dành cho hàng hoá. Trung gian mua bán, cho thuê bất động sản thuộc 68210 (Dịch vụ trung gian cho hoạt động bất động sản); đại lý bảo hiểm thuộc 66220.