Ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh hiện nằm ở Điều 6 Luật Đầu tư số 143/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/3/2026), gồm 11 nhóm ghi từ điểm a đến điểm l: ma tuý, hoá chất và khoáng vật cấm, mẫu vật hoang dã nguy cấp, mại dâm, mua bán người và bộ phận cơ thể người, sinh sản vô tính trên người, pháo nổ, dịch vụ đòi nợ, mua bán bảo vật quốc gia, xuất khẩu di vật cổ vật, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Từ 01/01/2027, Luật số 24/2026/QH16 thêm nhóm thứ 12 (điểm m) về kinh doanh khí N2O để con người hít vào.
Ngành cấm khác hẳn ngành có điều kiện: ngành có điều kiện thì đủ điều kiện là được làm, còn ngành cấm thì không có giấy phép nào mở cửa cho nó. Phần dưới đây đi qua từng nhóm, chỉ ra ba nhóm phải tra phụ lục mới biết mặt hàng cụ thể, ngoại lệ cho nghiên cứu và y tế, chuyện ngành cấm cũng chặn cả việc đầu tư ra nước ngoài, và một quy trình ngắn để bạn tự rà ý định kinh doanh của mình trước khi nộp hồ sơ.
Danh sách 11 nhóm cấm đang áp dụng và cách nhận ra
Bảng dưới chép tên từng điểm của khoản 1 Điều 6 Luật Đầu tư 2025 (rút gọn câu chữ nhưng giữ phạm vi), kèm một dòng giúp bạn nhận ra việc đời thường nào rơi vào đó. Cột cuối là gợi ý nhận biết của Lĩnh Vực, không phải lời văn của luật.
| Điểm | Nội dung bị cấm | Nhận ra ở đời thường |
|---|---|---|
| a | Kinh doanh các chất ma tuý quy định tại Phụ lục I của Luật | Phải tra Phụ lục I, không đoán theo tên gọi thông thường |
| b | Kinh doanh hoá chất, khoáng vật quy định tại Phụ lục II | Hoá chất nói chung không bị cấm; chỉ loại có tên trong Phụ lục II |
| c | Kinh doanh mẫu vật động vật, thực vật hoang dã nguy cấp có nguồn gốc khai thác từ tự nhiên (Phụ lục I Công ước CITES; Nhóm I theo Phụ lục III của Luật) | Hai dấu hiệu cùng lúc: loài nằm trong danh mục và nguồn gốc từ tự nhiên |
| d | Kinh doanh mại dâm | Không có hình thức đăng ký nào hợp lệ |
| đ | Mua, bán người, mô, xác, bộ phận cơ thể người, bào thai người | Gồm cả việc làm trung gian ăn tiền cho các giao dịch này |
| e | Hoạt động kinh doanh liên quan đến sinh sản vô tính trên người | Chỉ nói về con người, không nói về nhân giống cây trồng |
| g | Kinh doanh pháo nổ | Các loại pháo khác là ngành có điều kiện, không phải ngành cấm |
| h | Kinh doanh dịch vụ đòi nợ | Nhận đòi nợ thuê cho người khác để lấy phí |
| i | Kinh doanh mua bán bảo vật quốc gia | Hiện vật đã được công nhận là bảo vật quốc gia |
| k | Kinh doanh xuất khẩu di vật, cổ vật | Mua bán cổ vật trong nước là ngành có điều kiện; xuất khẩu thì bị cấm |
| l | Kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng | Thuốc lá điếu thông thường vẫn là ngành có điều kiện |
Văn bản luật Việt Nam đánh điểm theo bảng chữ cái tiếng Việt, có "đ" và không dùng "f", "j", nên từ điểm a tới điểm l là đúng 11 điểm: a, b, c, d, đ, e, g, h, i, k, l. Một số tài liệu tóm tắt ghi "12 nhóm"; khi trích dẫn, bạn nên đếm lại trên câu chữ Điều 6. Mỗi điểm là một nhóm hoạt động, không phải một mặt hàng: riêng điểm a, b, c đã dẫn sang ba phụ lục chuyên môn dài.
Vì sao các nhóm này bị cấm hẳn chứ không chỉ đặt điều kiện
Luật Đầu tư có hai tầng kiểm soát. Tầng thứ nhất là Điều 7: ngành có điều kiện là ngành mà việc kinh doanh phải đáp ứng điều kiện cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khoẻ cộng đồng. Ở tầng này, nhà nước chấp nhận việc kinh doanh nhưng đòi giấy phép, chứng chỉ, giấy chứng nhận hoặc điều kiện khác. Tầng thứ hai là Điều 6: những việc mà dù người làm có đủ năng lực, vốn liếng hay cơ sở vật chất cũng không được phép làm như một nghề kinh doanh.
Khoản 1 Điều 5 cùng luật viết ngắn gọn: nhà đầu tư có quyền kinh doanh trong ngành, nghề mà Luật này không cấm. Câu này là nền của toàn bộ hệ thống đăng ký kinh doanh. Nó có nghĩa là mặc định bạn được làm, và danh sách cấm phải được ghi rõ bằng luật, không do một bộ hay một uỷ ban nào tự thêm. Muốn sửa danh sách, khoản 3 Điều 6 quy định Chính phủ rà soát rồi trình Quốc hội sửa đổi Điều 6 và các phụ lục.
Hệ quả thực tế: với ngành có điều kiện, câu hỏi của bạn là "cần gì để được làm". Với ngành cấm, câu hỏi đó không tồn tại. Không có mã ngành, cách ghi chi tiết hay loại hình doanh nghiệp nào biến một việc trong Điều 6 thành việc hợp pháp. Nếu ai đó gợi ý điều ngược lại, đó là dấu hiệu bạn nên dừng lại và hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Nhóm thứ 12 từ 01/01/2027: khí N2O dùng để hít
Luật số 24/2026/QH16 sửa đổi Luật Đầu tư, thông qua ngày 24/8/2026, bổ sung điểm m vào khoản 1 Điều 6: cấm kinh doanh khí N2O để sử dụng cho con người qua đường hô hấp, trừ mục đích y tế, công nghệ thực phẩm, kiểm nghiệm, nghiên cứu khoa học và mục đích khác theo quy định của Chính phủ. Phần lớn Luật 24/2026 có hiệu lực từ 01/3/2027, nhưng riêng khoản bổ sung điểm m này có hiệu lực sớm hơn, từ 01/01/2027 (khoản 2 Điều 2 Luật 24/2026).
Điểm m có cấu trúc khác 11 điểm cũ. Nó không cấm một chất mà cấm một mục đích sử dụng của chất đó. Cùng một bình khí có thể hợp pháp khi bán cho cơ sở y tế hay xưởng làm kem, nhưng bị cấm khi bán để người ta hít. Vì vậy người kinh doanh khí công nghiệp phải biết hàng của mình đi về đâu, không chỉ biết mình đang bán gì. Luật cũng thêm khoản 2a giao Chính phủ quy định chi tiết điểm m; đến thời điểm viết bài, nguồn Lĩnh Vực đối chiếu chưa có văn bản chi tiết này.
Hợp đồng kinh doanh khí N2O cho mục đích bị cấm đã ký trước đó sẽ chấm dứt hiệu lực từ 01/01/2027, các bên có tối đa 45 ngày để thanh lý (khoản 1 Điều 3 Luật 24/2026).
Ngoại lệ ở khoản 2: nghiên cứu, y tế, kiểm nghiệm
Chỉ áp cho ba điểm a, b, c. Khoản 2 Điều 6 nói việc sản xuất, sử dụng sản phẩm thuộc điểm a (ma tuý), điểm b (hoá chất, khoáng vật cấm) và điểm c (mẫu vật hoang dã nguy cấp) trong phân tích, kiểm nghiệm, nghiên cứu khoa học, y tế, sản xuất dược phẩm, điều tra tội phạm, bảo vệ quốc phòng, an ninh thực hiện theo quy định của Chính phủ. Các điểm còn lại không có ngoại lệ này.
Ngoại lệ là "sản xuất, sử dụng", không phải "kinh doanh". Câu chữ mở cho một số chủ thể được sản xuất và dùng các chất này vào việc chuyên môn, theo cơ chế riêng của Chính phủ. Nó không biến việc buôn bán các chất đó thành một ngành mà bất kỳ ai cũng đăng ký được.
Điểm m có ngoại lệ riêng trong chính câu chữ. Với khí N2O, phần "trừ mục đích y tế, công nghệ thực phẩm, kiểm nghiệm, nghiên cứu khoa học" nằm ngay trong điểm m, và Chính phủ được giao quy định thêm mục đích khác.
Muốn làm việc trong vùng ngoại lệ thì hỏi cơ quan chuyên ngành. Một phòng thí nghiệm, một cơ sở dược hay một đơn vị kiểm nghiệm cần đọc văn bản của Chính phủ dành cho lĩnh vực của mình và làm việc với cơ quan quản lý chuyên ngành. Cơ quan đăng ký kinh doanh chỉ ghi nhận ngành, không cấp quyền dùng chất cấm.
Ba nhóm phải tra phụ lục mới biết mặt hàng cụ thể
Ba điểm đầu tiên không tự liệt kê mặt hàng mà dẫn sang phụ lục. Nếu việc kinh doanh của bạn đụng tới hoá chất, dược liệu, sinh vật hay khoáng sản, đây là chỗ cần đọc kỹ nhất:
- Phụ lục I Luật Đầu tư 2025: danh mục chất ma tuý. Tên hoá học trong phụ lục thường khác tên gọi ngoài thị trường, nên tra theo tên hoá học hoặc số hiệu chất ghi trên chứng từ nhập hàng.
- Phụ lục II: danh mục hoá chất, khoáng vật cấm. Hoá chất không có tên ở đây thì không bị cấm theo Điều 6, nhưng sản xuất, kinh doanh hoá chất vẫn là ngành có điều kiện ở dòng 28 Phụ lục Nghị quyết 66.17/2026/NQ-CP.
- Phụ lục III: danh mục loài thực vật rừng, động vật rừng, thuỷ sản nguy cấp, quý, hiếm Nhóm I. Đi cùng là Phụ lục I của Công ước về buôn bán quốc tế các loài thực vật, động vật hoang dã nguy cấp (thường gọi là CITES).
- Cả ba phụ lục đều dài và mang tính chuyên môn; bài này không chép lại. Khi không chắc, hỏi thẳng cơ quan quản lý chuyên ngành (y tế, công thương, nông nghiệp và môi trường) trước khi nhập hàng.
Một lưu ý về cách đọc: điểm b nói "các loại hoá chất, khoáng vật quy định tại Phụ lục II", tức là cấm theo danh mục đóng. Ngược lại, điểm d, đ, e, h không cần phụ lục vì phạm vi đã rõ trong câu chữ.
Ngành cấm cũng chặn việc đầu tư ra nước ngoài
Nhiều người nghĩ Điều 6 chỉ áp cho việc kinh doanh trong nước. Thực ra Điều 40 Luật Đầu tư 2025 dùng lại chính danh sách này cho dòng vốn đi ra, và Điều 41 nêu riêng năm ngành đầu tư ra nước ngoài có điều kiện:
| Điều | Nội dung | Ý nghĩa với doanh nghiệp Việt Nam |
|---|---|---|
| 40 khoản 1 | Ngành cấm tại Điều 6 và theo điều ước quốc tế liên quan | Không được mang vốn ra nước ngoài để làm việc bị cấm ở trong nước, kể cả khi nước kia cho phép |
| 40 khoản 2 | Ngành có công nghệ, sản phẩm thuộc đối tượng cấm xuất khẩu theo pháp luật quản lý ngoại thương | Phải xem thêm danh mục cấm xuất khẩu, không chỉ Điều 6 |
| 40 khoản 3 | Ngành bị cấm theo pháp luật nước tiếp nhận đầu tư | Việc được phép ở Việt Nam chưa chắc được phép ở nước kia |
| 41 khoản 1 | Ngân hàng; bảo hiểm; chứng khoán; báo chí, phát thanh, truyền hình; kinh doanh bất động sản | Năm ngành này đầu tư ra nước ngoài phải đáp ứng điều kiện theo luật, nghị định và điều ước |
Như vậy một công ty Việt Nam định mở cơ sở sản xuất thuốc lá điện tử ở nước khác vẫn vướng điểm l Điều 6, vì khoản 1 Điều 40 dẫn thẳng về đó.
Cách tự kiểm ý định kinh doanh của bạn trước khi nộp hồ sơ
Quy trình dưới đây mất khoảng mười lăm phút và nên làm trước khi bạn chọn mã ngành, thuê mặt bằng hay nhập lô hàng đầu tiên:
- Viết ra một câu mô tả việc mình sẽ làm theo động từ cụ thể: sản xuất gì, mua của ai, bán cho ai, phục vụ mục đích gì. Tránh từ chung chung như "thương mại tổng hợp".
- Đọc câu đó cạnh 11 điểm của Điều 6 (và điểm m nếu thời điểm kinh doanh từ 01/01/2027). Gạch chân bất kỳ chữ nào trùng: "pháo", "đòi nợ", "thuốc lá điện tử", "cổ vật", "hoang dã".
- Nếu mặt hàng là hoá chất, dược liệu, sinh vật: tra tên hoá học hoặc tên khoa học trong Phụ lục I, II, III của Luật.
- Nếu có trùng: dừng lại. Không tìm mã khác để "đặt tên lại" việc đó. Hỏi luật sư hoặc cơ quan quản lý chuyên ngành xem có thuộc ngoại lệ ở khoản 2 hay không.
- Nếu không trùng: chuyển sang câu hỏi tiếp theo là ngành có điều kiện hay không, đối chiếu Phụ lục Nghị quyết 66.17/2026/NQ-CP (142 ngành, áp dụng từ 01/7/2026 đến hết 28/02/2027) và Phụ lục IV mới của Luật 24/2026 (137 ngành, từ 01/3/2027).
- Cuối cùng mới chọn mã cấp bốn trong Hệ thống ngành kinh tế Việt Nam hiện hành (Quyết định 36/2025/QĐ-TTg) để ghi vào hồ sơ.
Thứ tự này quan trọng: chọn mã trước rồi mới kiểm ngành cấm là ngược. Hệ thống ngành kinh tế là bảng phân loại phục vụ thống kê và đăng ký hành chính, nên nó vẫn có những dòng mô tả hoạt động mà Luật Đầu tư cấm; có mã không có nghĩa là được làm.
Câu hỏi thường gặp
Ngành nghề cấm kinh doanh hiện nay quy định ở văn bản nào?
Ở Điều 6 Luật Đầu tư số 143/2025/QH15, có hiệu lực từ 01/3/2026, gồm các điểm từ a đến l. Luật số 24/2026/QH16 bổ sung điểm m về khí N2O, có hiệu lực từ 01/01/2027. Các luật khác phải dùng tên ngành cấm thống nhất với Điều 6 theo khoản 2 Điều 4 Luật Đầu tư.
Ngành cấm và ngành có điều kiện khác nhau thế nào?
Ngành có điều kiện được kinh doanh khi đáp ứng điều kiện như giấy phép, chứng chỉ, giấy chứng nhận hoặc yêu cầu khác. Ngành cấm thì không có cách nào được kinh doanh, trừ phần sản xuất, sử dụng cho nghiên cứu, y tế, kiểm nghiệm ở ba điểm a, b, c theo quy định riêng của Chính phủ.
Pháo hoa có phải ngành cấm không?
Điều 6 chỉ cấm kinh doanh pháo nổ. Dòng 3 Phụ lục Nghị quyết 66.17/2026/NQ-CP ghi "Kinh doanh các loại pháo, trừ pháo nổ" là ngành có điều kiện, và dòng này vẫn có trong Phụ lục IV mới áp dụng từ 01/3/2027. Loại pháo nào là pháo nổ do văn bản chuyên ngành phân loại.
Nhóm khí N2O bị cấm từ ngày nào?
Từ 01/01/2027, theo khoản 2 Điều 2 Luật 24/2026/QH16, dù phần lớn luật này có hiệu lực từ 01/3/2027. Điểm m chỉ cấm kinh doanh khí N2O để con người hít vào; các mục đích y tế, công nghệ thực phẩm, kiểm nghiệm, nghiên cứu khoa học không thuộc lệnh cấm.
Đã có giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp thì có được làm việc thuộc ngành cấm không?
Không. Giấy chứng nhận chỉ được cấp khi ngành đăng ký không bị cấm (điểm a khoản 1 Điều 27 Luật Doanh nghiệp), và kinh doanh ngành cấm là hành vi bị nghiêm cấm theo khoản 6 Điều 16 Luật Doanh nghiệp, dù giấy tờ ghi ngành gì.
Danh sách ngành cấm có thay đổi theo thời gian không?
Có thể thay đổi, nhưng chỉ bằng luật của Quốc hội. Khoản 3 Điều 6 giao Chính phủ rà soát theo từng thời kỳ rồi trình Quốc hội sửa Điều 6 và các phụ lục. Lần sửa gần nhất là Luật 24/2026 thêm điểm m về khí N2O.